โครงการประเมินผลกระทบทางสุขภาพ กรณี การปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนักในแม่น้ำกก สาย รวก โขง

Share

 

ดำเนินงานโดย : สถาบันพัฒนาระบบประเมินผลกระทบทางสุขภาพโดยชุมชน ร่วมกับ สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม คณะวิทยาศาสตร์ ม.เชียงใหม่ และ สำนักเครือข่ายและการมีส่วนร่วม ไทยพีบีเอส

สนับสนุนงบประมาณโดย : มูลนิธิเครือข่ายผู้นำสร้างสุขภาวะ (ม.คศน.) และ สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.)

 

 

1. ที่มาและความสำคัญ

 

           วันที่ 24 พฤษภาคม 2568 เครือข่ายประชาชนเพื่อแม่น้ำกก สาย รวก โขง (People’s Network to Protect the Kok, Sai, Ruak, and Mekong Rivers) ได้เผยแพร่เอกสารแผ่นพับเกี่ยวกับสถานการณ์มลพิษข้ามพรมแดน จากการทำเหมืองบนแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำโขง โดยระบุว่า นับตั้งแต่เหตุการณ์น้ำท่วมแม่สายและเมืองเชียงราย พร้อมโคลนมหาศาลมาท่วมทับเมืองและบ้านเรือน เมื่อปี 2567 คนเชียงรายเริ่มสงสัยว่าโคลนเหล่านี้มาจากไหน เกิดอะไรขึ้นที่ต้นน้ำจนชาวท่าตอน อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ ได้มีข้อมูลว่ามีการทำเหมืองที่ต้นน้ำ และมีภาพถ่ายดาวเทียมชี้ให้เห็นว่ามีการเปิดหน้าดินอย่างน้อย 40 จุด ซึ่งส่วนใหญ่อยู่ในพื้นที่อิทธิพลของกองกำลังติดอาวุธโดยเฉพาะกลุ่มว้า (UWSA) ภาพถ่ายดาวเทียมที่ได้รับโดยมูลนิธิสิทธิมนุษยชนไทใหญ่ (SHRF) แสดงให้เห็นว่ามีการทำเหมืองแร่แรร์เอิร์ท ซึ่งมีการใช้สารเคมีรุนแรง สร้างความเสื่อมโทรมทางสิ่งแวดล้อมในรัฐคะฉิ่นมาแล้ว  สำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 ได้ตรวจวิเคราะห์คุณภาพน้ำใน แม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำโขง โดยเก็บตัวอย่างน้ำผิวดินจากแม่น้ำกกและแม่น้ำสาขารวม 15 จุด แม่น้ำสาย 3 จุด และแม่น้ำโขง 2 จุด รวมทั้งหมด 3 ครั้ง ครั้งที่ 1 วันที่ 24 มีนาคม 2568 ครั้งที่ 2 วันที่ 21–24 เมษายน 2568 และครั้งที่ 3 วันที่ 1–2 พฤษภาคม 2568 ซึ่งตรวจพบ สารหนูเกินค่ามาตรฐาน อาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพ หากมีการใช้น้ำโดยตรงและต่อเนื่อง หน่วยงานราชการใน จ.เชียงราย มีคำแนะนำสําหรับประชาชนหลีกเลี่ยงการใช้น้ำจาก แม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำโขง ที่ไม่ผ่านการปรับปรุงคุณภาพ เช่น ไม่ควรใช้ในการล้างผักผลไม้ อาบน้ำ หรือให้สัตว์เลี้ยงดื่ม งดการลงเล่นน้ำหรือสัมผัสน้ำโดยตรงโดยไม่จำเป็นทั้งนี้น้ำประปาของกปภ.มีระบบบำบัดและควบคุมคุณภาพน้ำ มีการพบปลาติดเชื้อในแม่น้ำกก รวมถึงแม่น้ำโขง ที่อ.เชียงของ และกรมประมงมีคำแนะนำให้หลีกเลี่ยงการรับประทานปลาในช่วงนี้

 

          หลังจากนั้น กรมควบคุมมลพิษ (คพ.) กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ได้กำหนดแผนในการตรวจวัดคุณภาพสิ่งแวดล้อม ในปีงบประมาณ 2568 เริ่มจากเดือนมีนาคม ถึงเดือนกันยายน 2568 โดยจะเก็บตัวอย่างน้ำ เดือนละ 2 ครั้ง และเก็บตัวอย่างตะกอนดิน เดือนละ 1 ครั้ง ตั้งแต่เดือนพฤษภาคมถึงเดือนกันยายน 2568 โดยได้กำหนดจุดตรวจวัดคุณภาพสิ่งแวดล้อมเพื่อตรวจวัดคุณภาพน้ำและตะกอนดิน ในแม่น้ำกก 15 จุด และลำน้ำสาขาที่ไหลลงแม่น้ำกก (ได้แก่ แม่น้ำฝาง แม่น้ำลาว แม่น้ำกรณ์ แม่น้ำสรวย) แม่น้ำสาย 3 จุด แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง 3 จุด ในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่และจังหวัดเชียงราย (อ้างอิงข้อมูลจากเวปไซต์กรมควบคุมมลพิษ https://www.pcd.go.th/pcd_news/36237/ )

 

          ในส่วนของกระทรวงสาธารณสุข ทางกรมควบคุมโรค ได้กำหนดแนวทางการเฝ้าระวังสุขภาพ ทั้งในแบบเชิงรับ คือ กำหนดโรคหรืออาการที่เกี่ยวข้องกับสารหนู และรหัส ICD-10  เชิงรุก คือ คัดกรองและประเมินความเสี่ยงด้วยแบบสอบถาม เพื่อส่งต่อในการเข้ารับบริการสุขภาพที่เหมาะสมต่อไป

 

2. วัตถุประสงค์

          เพื่อทำการประเมินผลกระทบทางสุขภาพแบบเร่งด่วน สำหรับใช้ในการออกแบบระบบเฝ้าระวังผลกระทบทางสุขภาพโดยชุมชน (Community-led Health Surveillance)

 

3. ขั้นตอนการดำเนินงาน

3.1 ทบทวนเอกสารข้อมูลสถานการณ์การปนเปื้อนมลพิษ

3.2 ลงพื้นที่ประชุมกลุ่มย่อยกับชุมชนที่ได้รับผลกระทบ ที่ จ.เชียงราย

3.3 ประชุมกลุ่มย่อยหารือผู้เชี่ยวชาญ

3.4 จัดทำกรณีศึกษา

  • ใช้ข้อมูลจากการทบทวนเอกสารและการประชุมกลุ่มย่อยกับชุมชน ภาควิชาการ และภาคประชาสังคม ในเลือกพื้นทีในการจัดทำเคสศึกษาแบบเจาะจง
  • สัมภาษณ์เชิงลึกกรณีศึกษา
  • เก็บข้อมูลตัวอย่าง น้ำ ดิน และข้าว ส่งตรวจทางห้องปฏิบัติการ ตรวจการปนเปื้อนสารหนู (สารหนูรวม และ สารหนูอนินทรีย์) ตะกั่ว แคดเมียม
  • เก็บตัวอย่างเล็บและปัสสาวะของกรณีศึกษา เพื่อตรวจการสะสมของสารหนูในร่างกาย

3.5 จัดประชุมผู้เชี่ยวชาญ เพื่อประเมินผลกระทบฯ

3.6 จัดทำรายงาน

 

4. พื้นที่ดำเนินงาน

  • บ้านแคววัวดำ อ.เมือง จ.เชียงราย
  • บ้านเวียงเดิม อ.เวียงชัย จ.เชียงราย
  • บ้านเกาะช้าง อ.แม่สาย จ.เชียงราย

​

5. ​ระยะเวลาดำเนินงาน (4 เดือน)

          ระหว่างวันที่ 1 กรกฎาคม – 31 ตุลาคม 2568 (ขยายเวลาถึง 30 เมษายน 2569)

 

6. ผลที่คาดว่าจะได้รับ

          ข้อมูลหลักฐานจากกระบวนการประเมินผลกระทบทางสุขภาพแบบเร่งด่วน สำหรับการออกแบบระบบเฝ้าระวังผลกระทบทางสุขภาพโดยชุมชน พร้อมทั้งข้อเสนอเชิงนโยบายต่อการกำหนดมาตรการในการจัดการปัญหาผลกระทบฯ

 

 

 

​เอกสารโครงการวิจัย

  1. แผนที่เฝ้าระวังความเสี่ยง ลุ่มน้ำกก-สาย-รวก-โขง

  2. สถานการณ์การมลพิษข้ามพรมแดนจากการทำเหมืองบนแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำโขง
  3. แผ่นพับ สารหนู : Arsenic คืออะไร
  4. รายงานวิจัยชุด "Rare Earth Mining in the Kachin State, Myanmar : BRIEFING PAPER 1-5, Myanmar Rare Earths Briefing Paper Series"​

 

 

กิจกรรมภายใต้โครงการวิจัย

  1. เสวนา “วิกฤตแม่น้ำกก: มลพิษไร้พรมแดน ผลกระทบต่อสุขภาพ และทางออกของชุมชน” วันอังคารที่ 24 มิถุนายน 2568